Muốn ít lại để hạnh phúc hơn

Đi tìm ý nghĩa cuộc sống, lo cho trái đất, lựa chọn sống giản dị : liệu chúng ta đã đạt đến trần của mua sắm hàng hoá? 🌳🌎
Nhận thức về tác động của mình lên hành tinh, người Pháp, đặc biệt là người trẻ và người có điều kiện, muốn “tiêu dùng tốt hơn”.

77% người Pháp cho rằng điều quan trọng là khả năng sử dụng một sản phẩm hơn là sở hữu nó; 62% người mua lại quần áo cũ; hơn 20% đôi lúc mượn đồ vật để dùng, nhặt lại đồ bỏ đi trên phố và đi chung xe.

66399005 2235258883195450 1964402038418702336 n Muốn ít lại để hạnh phúc hơn

Dù các số liệu xuất phát từ Trung tâm nghiên cứu và quan sát các điều kiện sống (Credoc) hay Đài quan sát xã hội và tiêu dùng (Obsoco), chúng chứng minh rằng người Pháp trên toàn cầu đã ngày càng mua sắm ít hơn các hàng hoá vật chất. Có phải chúng ta đã đạt đến “cao điểm hàng hoá” được tiên đoán bởi nhà kinh tế học người Anh Chris Goodall?

Năm 2011, ở Vương quốc Anh ghi nhận sự tiêu thụ của nhiều loại nguyên liệu đầu vào và sản phẩm đầu ra (thực phẩm, giấy và carton, vải, xe hơi, v..v..) đã bắt đầu giảm giữa 2001 và 2003, nghĩa là khá lâu trước khi khủng hoảng kinh tế năm 2008. Được chuyển từ lý thuyết về cao điểm dầu mỏ (peak oil), cho rằng sản xuất dầu mỏ thế giới sẽ đạt đến mức cao nhất trước khi giảm xuống do sự cạn kiệt của các nguồn nguyên liệu có thể khai thác, nó dự báo cho xã hội Châu Âu của chúng ta một cao điểm hàng hoá (peak stuff).
Năm 2014, một nghiên cứu dù vậy cho thấy một sự thực tế phức tạp hơn. Được thực hiện tại Pháp bởi Hiệp hội vì tương lai Futuribles International trên 300 trạm tiêu dùng hàng hoá và dịch vụ, nó cho thấy sự sụt giảm rõ rệt của một số đỉnh điểm (-11% với chất đốt từ năm 1992, -23% với báo và tạp chí từ 2002) và một số chạm ngưỡng (thịt, xe hơi, đồ nội thất). Nhưng không có một sự đảo ngược thật sự nào của đồ thị mua sắm.

Nếu mà tiêu dùng hàng loạt có vẻ như vẫn có những ngày tươi sáng trước mắt, những người quan sát ghi nhận được không ít hơn một thay đổi sâu sắc về thói quen của người Pháp. Theo thống kê của Obsoco xuất bản năm 2018, hơn một trên hai người có tuyên bố ví dụ như hiện đang có ít nhất là một thuê bao, đặc biệt là trong lĩnh vực văn hoá và giải trí. Các dịch vụ đã thay thế đồ vật : đĩa CD đã bị thay bằng một dịch vụ truyền phát nhạc, báo giấy thay bằng thuê bao mạng, DVD thay bằng một dịch vụ truyền phát video hoặc video game, xe đạp thay bằng một phòng tập thể dục.

Các thói quen mới
Nhìn toàn cầu hơn, Obsoco ghi nhận một mong muốn tiêu dùng kiểu khác. Nếu 20% người Pháp năm 2018 trả lời “tôi muốn mua sắm nhiều hơn”, thì 15% muốn mua sắm “tương đương nhưng tốt hơn”, và đặc biệt là 27% muốn mua “ít hơn và tốt hơn” (38% còn lại hài lòng với cách mua sắm của mình).

Kết quả là, các thói quen mới đã nổi lên. Quan sát đã thống kê được bảy (thói quen mới) mà đã ảnh hưởng đến một trên hai người Pháp. Ba liên qua đến thể thức đặc biệt của việc mua hàng (sản phẩm bio, sản phẩm từ các thương hiệu chính trực, mua trực tiếp từ các nhà sản xuất), hai liên quan đến thái độ xử sự (tự làm lấy hơn là trông cậy vào giao dịch buôn bán, chú ý tới nguồn gốc địa lý của các sản phẩm thực phẩm). Cuối cùng, hai làm sống lại sự tiêu dùng hợp tác : mua và bán các sản phẩm đã qua sử dụng.

“Các thói quen này đã được ưa chuộng bởi những áp lực trường kỳ lên sức mua của các hộ gia đình, nhưng chúng cũng cho thấy những gì mà một phần đáng kể người Pháp cảm nhận về cách thức tiêu dùng đang phổ biến hiện nay”, Philippe Moati nhận xét, giáo sư kinh tế của trường đại học Paris-Diderot, đồng sáng lập Obsoco.

Với những người đã chọn những cách tiêu dùng mới, động cơ đầu tiên là việc tìm kiếm lợi ích cá nhân trực tiếp, thường theo quy luật kinh tế. Nhưng nó thường đi kèm theo một sự tìm kiếm ý nghĩa, tìm kiếm sự đóng góp tích cực cho vận hành của thế giới. Những khởi đầu có lẽ là từ một sự chuyển biến sâu sắc về văn hoá, như Jean-Claude Daumas đã chỉ ra trong La Revolution materielle (Cuộc cách mạng vật chất), rằng lịch sử của tiêu dùng luôn phản ánh “ý nghĩa của việc sở hữu các đồ vật và hàng hoá với các cá nhân và các nhóm”.
🌎🌳

Sự giản dị “được chọn”
“Chúng ta đã chứng kiến từ mười năm nay sự nổi lên của một nền tiêu dùng “có trách nhiệm”, Philippe Moati nói tiếp, “dựa trên nhận thức về cách thức sản xuất ra những gì chúng ta dùng có một tác động, vừa lên môi trường và vừa lên chất lượng đời sống của cả những người làm thuê và các nhà sản xuất”.

Rất rõ ràng trong nghành công nghiệp thực phẩm, hiện tượng này cũng chạm đến nghành may mặc và cả lĩnh vực mỹ phẩm. Những người trẻ là những người nhiệt tình nhất : Pascal Hebel, giám đốc khu vực tiêu dùng và doanh nghiệp ở Credoc, nhấn mạnh rằng họ bao gồm “27% tuyên bố rằng quan tâm đến sự suy thoái môi trường và thay đổi thái độ có trách nhiệm sinh thái (đi lại bằng xe đạp, mua sắm đồ cũ), còn những người hơn 60 tuổi thì chỉ có 5% lo lắng đến điều này”.

Các động lực nào đã làm nghiêng cán cân về phía các giá trị mới của tiêu dùng? Một sự ngờ vực đang tăng lên của người tiêu dùng, được chứng minh bởi rất nhiều nghiên cứu, đối với các thương hiệu lớn và các vận động hành lang của các nghành công nghiệp. Và cả nhận thức về các tác hại môi trường của việc mua sắm quá mức, và sự cần thiết phải thiết lập một mô hình phát triển bền vững.

Việc giảm tiêu dùng đối với đa số người Pháp đã như là một thực tế bắt buộc – thì cuộc khủng hoảng “áo gilet vàng” trước tiên là một khủng hoảng về sức mua, nghĩa là về mong muốn mua sắm – một tỉ lệ không thể chối cãi của những người tiêu dùng (14% năm 2013 theo Credoc, và mọi thứ cho thấy tỉ lệ này từ đấy đang tăng lên) minh chứng cho một sự giản dị “được chọn” : chính từ sự tự nguyện họ đã quyết định mua các sản phẩm địa phương, tự làm bếp, mua quần áo cũ hay tái sử dụng các sản phẩm lần tiếp theo, mà không phải vì lý do tài chính.

🌎🌳
Tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội đều liên quan
Với Sophie Dubuisson-Quellier, nhà xã hội học (CNRS-Science Po), một văn hoá vật chất mới đang hình thành. “Người ta ca ngợi sự điều độ hơn là tích luỹ đồ vật, việc sửa chữa hơn là thay mới, sự chia sẻ hơn là sở hữu, mối liên hệ tư duy với người tiêu dùng hơn là quyền tối thượng của họ. Các nguyên tắc tham chiếu mới này được vận dụng bởi một nhóm xã hội tương đối đồng nhất : những người có giáo dục ở mức cao hơn trung bình, những người muốn đặt lại câu hỏi về các thói quen mua sắm”, tác giả của cuốn La Consommation engagée kết luận.

Theo Credoc, cảm hứng về một sự tiêu dùng ít cực đoan hơn đã thậm chí nằm trong một xu hướng rộng lớn hơn : sự tiến triển của các biểu tượng cho hạnh phúc và thành công xã hội. ” Trong khi mà những thứ này, dưới tác động của “các động cơ trong khuôn khổ của tuổi trẻ”, đã liên kết với nhau trong những năm 90 cùng trưng ra các vật thể như ô tô, đồng hồ, quần áo của các nhãn hiệu có tiếng, ngày nay người Pháp đã lựa chọn một vị trí cao hơn cho chất lượng cuộc sống – giải trí, nghỉ dưỡng, tự do hay thời gian dành cho bản thân”, Pascale Hebel cụ thể nói.

Một tiến triển đi đôi với mối quan hệ công việc của những người trẻ đã tốt nghiệp, Sophie Dubuisson-Quellier nhấn mạnh. “Viễn cảnh nhiều giờ trong văn phòng để đổi lấy mức lương cao đã cho phép tiếp cận đến một mức độ cao hơn của tiêu dùng, thứ mà không còn ở vị trí là giá trị cốt yếu với thế hệ trẻ. Trái lại nó muốn mang lại một vai trò trung tâm cho chất lượng cuộc sống, thứ có thể đi cùng với các công việc được trả ít hơn, nhưng cũng tốn ít thời gian hơn và các cách tiêu dùng nhẹ nhàng hơn”.

Xuất phát từ một nhóm bên lề những người khởi xướng và các hiệp hội của các nhà hoạt động, việc đặt lại vấn đề về văn hoá vật chất đã dần chiếm lĩnh tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Các quyền lực công đã gửi đi các thông điệp khuyến khích công dân sửa chữa và tái sử dụng đồ vật, rất nhiều các cộng đồng nhỏ đã được thiết lập, đề xuất các dịch vụ và phần mềm nhắm đến hỗ trợ sự thiết lập của những nền kinh tế tập thể, và nghành phân phối lớn đã bắt chước phong trào bằng việc lặp lại diễn ngôn mới nổi của “tiêu dùng tốt hơn” – thứ mà, với giá tiền mặt, rõ ràng là đồng nghĩa với việc “tiêu dùng ít đi”.

“Từ lúc mà các lĩnh vực kết hợp, một vài thương hiệu và thậm chí một vài chính sách công đã khuyến khích các thói quen điều độ vì những lý do đạo đức, chúng trở nên được tất cả mọi người chấp nhận” Sophie Dubuisson-Quellier nói tiếp. “Mua các sản phẩm đã qua sử dụng đã có từ lâu. Nhưng nó chỉ có ở những người không cách nào làm khác được. Ngày nay nó trở thành một sự lựa chọn. Hay một cách để phân biệt”. Người ta không chỉ ít muốn thể hiện đẳng cấp xã hội bằng việc sở hữu các đồ vật mà người khác không có, mà nó đã trở nên thời thượng khi chứng kiến sự rời bỏ rõ rệt đối với văn hoá vật chất.
🌎🌳

Chủ nghĩa tối giản hấp dẫn
Người ta càng giàu thì sẽ càng sở hữu ít đi? Ngay cả khi nó chỉ chạm đến một nhóm nhỏ của những người ở tầng lớp cao, xu hướng tối giản đang ngày hàng hấp dẫn.

Sinh ra ở Mỹ những năm 60 để phản ứng với xã hội tiêu dùng thái quá, phong trào này lúc đó chỉ ở bên lề, với câu khẩu hiệu “less is more”, ngày nay đã thay đổi hoàn toàn tại các nước giàu có. Đặc biệt là ở những người trẻ đô thị, kết nối tốt, có bằng cấp và có điều kiện.

Các tác phẩm đề xuất việc làm trống rỗng các ngăn tủ – như cuốn Faites de la place (tạo ra không gian) của Regina Wong (2018) – đạt được thành công bán hàng, và các huấn luyện viên về phát triển cá nhân chạy đua trong các luận điểm thuyết phục những lợi ích của khoảng trống. Được thuyết phục rằng việc này mở ra con đường cho hạnh phúc và cho phép tập trung vào những điều cốt yếu, những người theo chủ nghĩa tối giản lại thấy ở đây một ý tưởng rất cổ điển của Thiên chúa giáo, được ca tụng bởi thánh Francois d’Assise : tránh xa xã hội sung túc và tách rời khỏi các đồ vật sẽ đảm bảo một trạng thái tinh thần sâu sắc hơn, một sự hài hoà với thiên nhiên mạnh mẽ hơn.

Xu hướng “less is more” này có thể trở thành một dấu hiệu mạnh mẽ của phân biệt xã hội? Liệu sau này nó có chiếm một chỗ trong danh sách dài các cách thức tiêu dùng của các tầng lớp cao, được tham chiếu trong các nghiên cứu của nhà xã hội học Jean Baudrillard (Hệ thống đồ vật, 1978) và Pierro Bourdieu (Sự phân biệt, 1979)?

Nếu đúng như vậy, thì sự điều độ được thiết lập làm hình mẫu này đặt lại một chút câu hỏi về khái niệm, nền tảng của các khoa học xã hội, đã được xây dựng bởi nhà xã hội học và kinh tế học người Mỹ Thorstein Veblen trong Lý thuyết về tầng lớp giải trí (1899) dưới tên gọi là “tiêu dùng phô trương” – nói cách khác là một thái độ có mục đích khẳng định địa vị xã hội… Ít nhất là chỉ là hình thức.

🌳🌎
Một kiểu ưu việt đạo đức
Ngày nay được dễ dàng sử dụng để mô tả thái độ “kiêu ngạo” của tầng lớp giàu có mới ở các nước mới nổi, khái niệm “phô trương” với Veblen có một nghĩa hơi khác một chút.

Với tầng lớp trên ở Mỹ cuối thế kỷ XIX, trước hết nó chỉ ra rằng người ta đã vượt ra khỏi các nhu cầu. Quần áo của các nhà quý tộc lớn vì thế có thể đen từ đầu đến chân, và rất tối màu : dấu hiệu của sự phân biệt nằm trong các chi tiết, và trong màu bơ của găng tay – của những người không phải làm việc chân tay. Nếu chúng ta quay lại với định nghĩa đầu tiên này, xu hướng tối giản hiện tại có thể vì thế chỉ là một hình thức hoá thân mới của thái độ phô trương. Đặc quyền của các tầng lớp trên ở đây là văn hoá tư bản, cho phép họ có sự tự tin vào ý kiến của mình và để lựa chọn cách sống theo các giá trị đạo đức.

Một điều chắc chắn là : cách chọn tiêu dùng giản dị không gây chia rẽ giữa các tầng lớp giàu có và những người khó khăn hơn. Trong tác phẩm “The Sum of Small Things (2017), nhà kinh tế học người Mỹ Elizabeth Currid-Halket ghi nhận rằng “tổng các thứ nhỏ bé” (cà chua bio, thảm tập yoga, cà phê bình đẳng), thói quen tiêu dùng riêng tư nhưng nhiều ý nghĩa này được thực hành bởi những thanh niên có bằng cấp ở New York và các ngôi sao Hollywood, hơn hết hiện thân cho một kiểu ưu việt đạo đức. Vị trí kinh tế của các nhà tiêu dùng này, mới nhìn vào, có thể xếp hạng cấp thấp.

Nhưng đó chỉ là lừa mắt. Bởi vì chính những người này có các phương tiện để đầu tư một cách phong phú vào các “tiêu dùng sinh lời”, những thứ cải thiện chất lượng cuộc sống và vận hành xã hội : giáo dục, bảo hiểm sức khoẻ, quỹ hưu trí. Thêm vào đó, với một số người, là đặc quyền được hưởng những trải nghiệm độc nhất (nhà hàng ẩm thực nhiều sao, du hành đường biển, nghỉ dưỡng văn hoá theo cách đặc biệt) : một sự sang trọng ít vật chất hơn là xe hơi đắt tiền và đồ trang sức quý giá, nhưng dù vậy nó đã không bỏ lỡ việc thiết lập một nền kinh tế phát triển toàn diện, ở Mỹ cũng như Châu Âu.

(Kim Đức dịch từ bài viết của Catherine Vincent, Le Monde ngày 8 tháng 3 năm 2019)

Thảo luận

Gửi phản hồi